Pardus 25 : Wayland Modern Grafik Sunucusu

Pardus 25 : Wayland ile Yeni Bir Dönem

Pardus 25 "Bilge" sürümü, Türkiye'nin yerli işletim sistemi serüveninde modernleşme adına dev bir adım attı. Bu sürümle birlikte GNOME masaüstü ortamı, artık varsayılan olarak Wayland görüntü sunucusu protokolü ile geliyor.

1. Wayland Nedir?

Wayland, Linux masaüstü ortamları için geliştirilmiş modern bir görüntü sunucu protokolüdür. X11 (Xorg) mimarisinin yıllar içinde biriken karmaşıklığını ve güvenlik zafiyetlerini çözmek amacıyla tasarlanmıştır.

Wayland’da:

• Uygulamalar ekranı doğrudan pencere yöneticisine (compositor) çizer

• Arada karmaşık ve merkezi bir X sunucusu yoktur

• Her uygulama yalnızca kendi yüzeyini bilir

Bu yaklaşım özellikle güvenlik, performans ve dokunmatik ekranlar için kritik avantajlar sunar.

Wayland, grafik arayüzü ile donanım arasındaki iletişimi sağlayan modern bir protokoldür. 30 yılı aşkın süredir kullanılan emektar X11 (X.Org) protokolünün yerini almaktadır.

Teknik Farklar ve Avantajlar:

• Güvenlik (İzolasyon): X11'de bir uygulama tüm ekranı ve diğer pencerelerin verilerini "dinleyebilirken" (keylogger riski), Wayland'de her uygulama izoledir. Bir pencere, diğer pencerenin içeriğine erişemez.

• Performans ve Akıcılık: Wayland'de "her kare mükemmeldir" (every frame is perfect) felsefesi hakimdir. X11'deki ekran yırtılmaları (tearing) Wayland'de teknik olarak engellenmiştir.

• Modern Mimari: Wayland, "Display Server" ve "Compositor" (Birleştirici) rollerini tek bir yapıda toplar. Bu, daha az gecikme ve daha verimli kaynak kullanımı sağlar.

---

2. Pardus 25’te GNOME + Wayland Varsayılan mı?

Evet. Pardus 25’te GNOME masaüstü ortamı Wayland oturumu ile varsayılan olarak gelir.

Giriş ekranında (GDM) kullanıcı fark etmeden:

• GNOME → Wayland

• GNOME on Xorg → X11 (opsiyonel)

şeklinde iki ayrı oturum seçeneği bulunur.

Bu tercih, Pardus’un:

• Güvenlik

• Kararlılık

• Dokunmatik uyumluluk
  hedefleriyle birebir örtüşür.

Pardus 25, Debian 13 (Trixie) tabanını kullanarak GNOME'un en güncel ve stabil özelliklerini sunar.

Görsel ve İşlevsel İyileştirmeler:

• Yeni "Bilge" Simge Seti: Daha modern, sade ve yüksek çözünürlüklü ekranlara (HiDPI) uyumlu ikonlar.

• Pardus Karşılayıcı: İlk açılışta kullanıcıyı karşılayan araç; Pardus, Mac, XP ve GNOME tarzı arayüz profilleri arasında tek tıkla geçiş yapmanıza olanak tanır.

• Gelişmiş Dokunmatik Hareketler: Wayland sayesinde touchpad üzerinde üç veya dört parmakla yapılan kaydırma hareketleri çok daha hassas ve akıcıdır.

• Canlı Duvar Kâğıtları: Masaüstüne dinamizm katan yeni görsel seçenekler.

---

3. GNOME Wayland Mimarisi 

GNOME, Wayland tarafında Mutter adlı pencere yöneticisini aynı zamanda compositor olarak kullanır.

Mimari Akış

Uygulama
  ↓
Wayland Protokolü
  ↓
Mutter (Compositor)
  ↓
Kernel (DRM / KMS)
  ↓
Ekran

Önemli Noktalar

• X sunucusu yok

• Klavye / mouse olayları yalnızca odaklı pencereye gider

• Ekran içeriği başka uygulamalar tarafından okunamaz

---

4. Güvenlik Açısından Wayland’in Büyük Avantajı

Bu bölüm Pardus / okul / sınav modu için kritik önemdedir.

Xorg’da Sorun Neydi?

• Bir uygulama:

  • Tüm klavye girişlerini dinleyebilir

  • Ekranı gizlice kaydedebilir

  • Mouse hareketlerini izleyebilirdi

Wayland’da Ne Değişti?

✅ Keylogger mantığı çöker
✅ Ekran okuma yetkisi yoktur
✅ Global input dinleme yoktur

Bu nedenle Wayland, sınav ortamları ve öğrenci bilgisayarları için doğal olarak daha güvenlidir.

---

6. Performans ve Akıcılık

Wayland Neden Daha Akıcı?

• Aracı katmanlar az

• Tear-free (yırtılmasız) görüntü

• Daha düşük input lag

GNOME Wayland:

• Animasyonlarda daha stabil

• Video oynatımında daha pürüzsüz

• Dokunmatik tepkide daha hızlıdır

Özellikle düşük donanımlı sınıf bilgisayarlarında algılanan performans artar.

---

7. Ekran Paylaşımı ve Kayıt (PipeWire)

Wayland’da ekran kaydı bilinçli olarak kısıtlıdır.
Bu bir dezavantaj değil, bilinçli bir güvenlik tasarımıdır.

Nasıl Çalışır?

• Ekran paylaşımı → PipeWire

• Kullanıcı manuel onay verir

• Hangi ekran / pencere paylaşılacağı seçilir

Bu sayede:

• Gizli ekran kaydı yapılamaz

• Öğrenci fark etmeden ekranı izlenemez

---

8. Wayland’da Bilinmesi Gereken Sınırlamalar

Her şey mükemmel mi? Hayır.

Bilinen Kısıtlar

• Bazı eski X11 uygulamaları:

  • Global kısayol ister

  • Tüm ekranı okumaya çalışır

• Ekran kaydı araçları Xorg’a göre daha sınırlıdır

• Bazı özel sürücü yazılımları (çok nadir)

Bu durumlarda:

• “GNOME on Xorg” oturumu hâlâ mevcuttur

---

9. Pardus 25’te Wayland Kullanım Kontrolü

Terminalden kontrol:

echo $XDG_SESSION_TYPE

Çıktı:

• wayland → Wayland aktif

• x11 → Xorg aktif

---

10. Genel Değerlendirme

Kriter	GNOME Wayland
Güvenlik	⭐⭐⭐⭐⭐
Sınav Uygunluğu	⭐⭐⭐⭐⭐
Dokunmatik Destek	⭐⭐⭐⭐⭐
Performans	⭐⭐⭐⭐
Eski Uygulama Uyumu	⭐⭐⭐

---

Uygulama Uyumluluğu: XWayland

Tüm uygulamalar henüz Wayland protokolünü doğrudan desteklemiyor. Pardus 25, bu durumu XWayland ile çözer. XWayland, eski X11 uygulamalarının Wayland üzerinde "sanki X11'deymiş gibi" çalışmasını sağlayan bir uyumluluk katmanıdır.

Dikkat Edilmesi Gerekenler:

• Grafik Hızlandırma: Bazı tarayıcılarda (Chrome/Edge) "Grafik hızlandırmayı kullan" seçeneği Wayland altında nadiren donmalara sebep olabilir. Bu durumda tarayıcı ayarlarından Wayland bayrağını (--enable-features=UseOzonePlatform --ozone-platform=wayland) aktif etmek gerekebilir.

• Ekran Klavyesi: XWayland ile çalışan bazı eski uygulamalarda ekran klavyesi otomatik olarak açılmayabilir.

---

Sistem Yöneticileri İçin: Domain ve Bağlantı Araçları

Eğitim kurumları ve kurumsal ağlar için Pardus 25 ile gelen iki kritik araç:

1. Pardus Domain Joiner: Bilgisayarı Windows/Active Directory etki alanına dahil etmeyi grafik arayüzle çok kolaylaştırır.

2. Pardus iOS Cihaz Bağlayıcı: iPhone ve iPad cihazlarındaki dosyalara erişimi sorunsuz hale getirir.

---

11. Sonuç: Wayland Kimler İçin İdeal?

✅ Okullar
✅ Sınav modu / kiosk sistemleri
✅ Güvenli masaüstü isteyen kurumlar
✅ Modern Linux deneyimi arayanlar

Pardus 25 + Wayland, “varsayılan olarak güvenli” bir masaüstü sunar.

Pardus 25 GNOME Wayland, sadece görsel bir yenilik değil, aynı zamanda güvenlik ve performans açısından Linux dünyasının en modern standartlarına geçişi temsil eder. Özellikle dokunmatik ekranlı cihazlarda ve yeni nesil dizüstü bilgisayarlarda sunduğu akıcılık, kullanıcı deneyimini bir üst seviyeye taşımaktadır.